Dzieje osadnictwa ziemi puńskiej
Krajobraz Pojezierza Mazurskiego i Suwalskiego ukształtowany został w okresie ostatniego zlodowacenia, zwanego bałtyckim. Powolne ocieplanie powodowało stopniowe cofanie się lądolodu, przerywane jednak chłodniejszymi okresami. Odpowiednie do życia warunki pojawiły się dopiero ok. 10 000 lat p.n.e. W Europie Środkowej przeważały wtedy lasy sosnowo – brzozowe, a wśród zwierzyny przeważały łosie i renifery. Pierwsi ludzie w Polsce północno – wschodniej zajmowali się łowiectwem. Polowania zmuszały ich do koczowniczego trybu życia i sezonowych wędrówek za zwierzyną na trasie tundra-las-tundra. Pierwsze narzędzia łowców znaleziono we wsiach Wojponie i Oszkinie (gm. Puńsk). Kultura wytworzona przez tę ludność otrzymała nazwę świderskiej. Trudno określić precyzyjnie chronologię wykopanych znalezisk jednak datuje się je na epokę kamienia (czasy od X do początków II tysiąclecia p.n.e.). Oprócz narzędzi odkryto także obozowiska w Szlinokiemiach, Oszkiniach i Wołyńcach, gdzie znaleziono po kilkanaście wyrobów krzemiennych.
Około IV tysiąclecia na ziemiach Polski północno – wschodniej, rozpoczęła się epoka kamienia-neolitu, która przyniosła zmianę trybu życia i umożliwiłą zakładanie stałych osad. Rozwój nowych technik rybołówstwa, myślistwo i zbieractwo dawały możliwość zwiększenia zasobów żywnościowych przez co zwiększyła się liczebność grup ludzkich i stabilizację ich życia. Oprócz stałych surowców wytwarzania narzędzi jakimi były krzemień, kamień i kość pozyskano nową umiejętność w postaci wyrobu i wypału naczyń glinianych. Fragmenty takich naczyń znaleziono w Krejwianach i Wojponiach.
Krąg kultur ceramiki sznurowej, w której skład weszło Pozjezierze Mazurskie i Suwalskie, nadszedł wraz ze schyłkiem III i początkiem II tysiąclecia p.n.e. Twórcy tej kultury, ludność pochodzenia indoeuropejskiego, przyczyniła się do znacznego ujednolicenia tego obszaru pod względem kulturowym. Prawdopodobnie dzięki nowym przybyszom upowszechniła się hodowla bydła, owiec i kóz, a także niewielka uprawa zbóż. Liczne odkrycia kamiennych toporków z okolic Puńska i Sejn świadczą o istnieniu tu dość gęstego osadnictwa kultury ceramiki sznurowej.
Epoka brązu (1500 – 550 n. p.n.e.), która przyniosła umiejętność wytopu i przerobu metali, jest niedostatecznie znana na tych terenach, aby móc precyzyjnie określić pochodzenie poszczególnych znalezisk. Natomiast niewątpliwie z epoki brązu pochodzi odkryta w Bokszach Starych motyka kamienna.
Pojawienie się około połowy I tysiąclecia p.n.e. Bałtów, przyczynia się do stworzenia na tych terenach nowej jednostki kulturowej – kultury kurhanów zachodniobałtyckich (nazwanej od charakterystycznych grobów z kamienno-ziemnymi nasypami). Osadnicy ci odróżniali się, oprócz formy obrządku pogrzebowego, modelem osadnictwa opartego na małych osiedlach obronnych, a także odmiennymi przedmiotami codziennego użytku (np. naczynia z kulistym dnem).
Osadnictwo Suwalszczyzny we wczesnej epoce żelaza pozostaje ciągle słabo rozpoznane. Jednak w świetle zdobytych materiałów obszar ten wykazuje pewną odmienność. Niektóre elementy kultury materialnej dowodzą bliższych związków Polski północno – wschodniej z obszarem dzisiejszej Litwy i Białorusi.
Schyłek II i początek III w. n.e. to okres kiedy tereny te wykazują silne związki z kręgiem kultur zachodniobałtyjskich. Świadczą o tym cmentarzyska w Szurpilach, Osowej, Szwajcarii.
Około I tysiąclecia n.e. następuje stopniowe formowanie się grupy plemiennej, określanej jako Jaćwież. Mało jest informacji na temat ówczesnego osadnictwa jaćwieskiego jednak systematyczne badania metodami wykopaliskowymi stanowisk pochodzących z tych okresów służyło w dużej mierze gromadzeniu źródeł i i wyjaśnianiu procesów kulturowego i etnicznego formowania się Jaćwieży z X-XIII wieku. Od X wieku plemiona jaćwieskie prowadziły walki z książętami polskimi i ruskimi. Jednak prawdziwym zagrożeniem stał się Zakon Krzyżacki, który w XIII wieku ostatecznie podbił i wyniszczył Jaćwingów. Ich taktyką bojową była zasadzka, napad i krycie się w lasach. Do ostatecznej klęski tego ludu przyczynił się też fakt niewytworzenia własnej państwowości oraz brak scentralizowanej władzy.
Ziemie pojaćwieskie stały się przyczyną konfliktu litewsko – krzyżackiego. Spór formalnie został rozstrzygnięty układem melneńskim z 27 września 1422r. Za panowania Zygmunta Augusta w 1545 r. została wytyczona granica prusko – litewsko – polska. Ostatecznie ziemia sudowska stała się własnością Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda. Lasy ziemi sudowskiej były obfite w zwierzynę łowną i ptactwo, rzeki i jeziora pełne ryb oraz urodzajne łąki cieszyły się upodobaniem Witolda i Jagiełły.
W pobliżu ziem jaćwieskich znajdowały się liczne grody i dwory wielkoksiążęce jak: Grodno, Merecz, Olita, Punia, Kowno, Jurbork. Stąd organizowano łowy w lasach pojaćwieskich, organizowano i utrzymywano sieć szlaków komunikacyjnych. W XVI wieku obserwuje się rozszrzerzającą się kolonizację znad Niemna ku granicy pruskiej; na tym kierunku kolonizacji znajdowała się także Ziemia Puńska.
Dużą rolę w koloniacji tego terenu odegrała królowa Bona – żona Zygmunta Starego posiadająca liczne włości w Wielkim Księstwie Litewskim, która rozpoczęła akcję osiedlania na terenach graniczących z Prusami. Wschodnią część Sudowii kolonizowali Dzukowie znad Niemna. Ziemie sudowskie wchłaniały nieduże skupiska odmiennych etnicznie grup osadniczych przybywających z różnych stron, w różnych okresach i z różnych powodów ( Rusini, Tatarzy, Szwajcarzy, Niemcy, katolicy z Prus szukający schronienia).
Okolice dzisiejszego Puńska znajdowały się na obszarze dawnego kompleksu leśnego Punie. Proces zasiedlania tego terenu wiąże się z powstaniem leśnictwa sejwejskiego, którego leśniczym był Stanisław Zaliwski, posiadający dwór na północnym brzegu jeziora Punia. Koloniści Ziemi Puńskiej nadciągali głównie z okolic Merecza i Puni. Jedną z pierwszych założonych przez nich wsi ( oprócz Šaltenai-Szołtany, Kreivenai-Krejwiany), była wieś Punia, która dała początek miasteczku.
Leśniczy Zaliwski w 1597 r. ufundował kościół oraz zarządzał targami w dni świąteczne i niedziele. Jego następca Feliks Niewierowski zapewne wystarał się o prawa miejskie dla Puńska. Przekazy z 1606 r. wspominają bowiem o mieszczanach puńskich, a w 1612 r. Puńsk określany był w nich mianem miasta. Należy jednak sądzić, iż Puńsk prawa miejskie uzyskał dopiero w I połowie XVII wieku, czego dowodem jest informacja w dokumencie Stanisława Augusta, odnawiająca prawa miejskie Puńska z 1791 r.
Puńsk posiadał trzy odrębne jurysdykcje: miasto z samorządem, dwór leśniczego oraz plebanię. W 1700 r. Puńsk posiadał szkołę i szpital. W 1827 r. istniały tu 82 domy i 748 mieszkańców. Połowę stanowli Żydzi.
Prawa miejskie Puńsk utracił już będąc pod zaborem rosyjskim. Puńsk był wtedy w ubogim stanie gospodarczym. W 1852 r. na wniosek Rady Administracyjnej odebrano prawa miejskie.
W 1880 r. Puńsk liczył 760 mieszkańców. Zmiana sieci dróg, powstanie takich ośrodków oświatowych jak Sejny i Suwałki odebrały dla Puńska czynniki miastotwórcze.
W kościele puńskim, wedle rozporządzenia, plebanem miał być tylko Litwin lub znający język litewski. W wieku XVIII parafaia puńska była jedną z największych w dekanacie Simno. W 1781 r. liczyła 8849 parafian, sto lat później – już ponad 12 000. Po odłączeniu Becejł i Smolan, w 1910 r. parafia puńskowska liczyła 7044 parafian.
Istotną rolę w kolonizowaniu Ziemi Puńskiej odegrał dwór sejwejski. W XVI wiku posiadał 153 włóki ziemi i browar. W 1642 r. do starostwa należały wsie: Szlinokiemie, Widugiery, Wojtokiemie, Pełele, Wiłkopedzie, Oszkinie, Tauroszyszki, Dziedziule, Sziłainie, Ogórki. Mieszkańcy starostwa byli bądź narodowości litewskiej, bądź już zlituanizowani.
Ważną rolę w kształtowaniu obrazu dziejów tych ziem odegrała ludność żydowska, która stanowiła znaczną część mieszkańców Puńska aż do II wojny światowej. O ich bytności świadczy dziś stary cmentarz żydowski i budynek byłej synagogi.
W procesie osadnictwa Ziemi Puńskiej nastapiły istotne zmiany po I wojnie światowej. Stosunki narodowościowe ludności polskiej zaostrzył polsko – litewski spór terytorialny. Po 1920 roku część ludności litewskiej, aktywnie wspierającej działania Litwy o odzyskanie tych terytoriów, zmuszona była do opuszczenia rodzinnych stron ze względu na represje władz polskich. Lata wspólnych dziejów nie ocaliły przed konfliktem...
